صندوق اهرمی چیست و چه سازوکاری دارد؟

صندوق اهرمی نوعی صندوق سرمایه‌گذاری سهامی است که ساختار آن به گونه‌ای طراحی شده تا اثر نوسانات بازار سهام بر بازدهی سرمایه‌گذاران افزایش یابد. دامنه نوسان صندوق اهرمی در بورس بر خلاف سایر صندوق های سهامی بین -۴ تا +۴ است. این صندوق‌ها عمدتاً در سهام و حق‌تقدم سهام سرمایه‌گذاری می‌کنند و مدیریت پرتفوی آنها به‌صورت حرفه‌ای انجام می‌شود. مقررات صندوق‌های اهرمی در ایران از سال ۱۴۰۰ شکل گرفت و این ابزار با هدف پاسخ‌گویی به نیاز سرمایه‌گذاران با درجات مختلف ریسک‌پذیری وارد بازار شد.

مهم‌ترین ویژگی صندوق اهرمی ، وجود دو نوع واحد سرمایه‌گذاری؛ عادی و ممتاز است. واحدهای عادی برای سرمایه‌گذارانی طراحی شده‌اند که ریسک کمتری می‌پذیرند، در حالی که واحدهای ممتاز برای افراد ریسک‌پذیرتر جذاب هستند. در ساختار این صندوق، بازدهی واحدهای عادی در محدوده‌ای مشخص قرار می‌گیرد و سازوکار صندوق باعث می‌شود بخش قابل توجهی از نوسان بازدهی به دارندگان واحدهای ممتاز منتقل شود. به همین دلیل، واحد ممتاز می‌تواند در شرایط مناسب بازار بازدهی قابل توجهی ایجاد کند، اما در سمت مقابل، زیان بیشتری نیز متوجه آن خواهد بود.

به زبان ساده، می‌توان گفت اهرم مانند یک تقویت‌کننده عمل می‌کند؛ اگر بازار و پرتفوی صندوق در مسیر مطلوب حرکت کنند، اثر آن برای دارنده واحد ممتاز بزرگ‌تر می‌شود و اگر بازار برخلاف انتظار حرکت کند، شدت زیان نیز افزایش می‌یابد.

دلایل محبوبیت صندوق های اهرمی در بازار سرمایه

افزایش توجه به این صندوق‌ها را نمی‌توان فقط به یک عامل نسبت داد. ترکیبی از امکان کسب بازدهی بالاتر، مدیریت حرفه‌ای، دسترسی ساده به بازار سهام و ساختار متفاوت واحدهای سرمایه‌گذاری، مهم‌ترین دلایل محبوبیت آنها هستند.

امکان کسب بازدهی بیشتر در بازار صعودی

اصلی‌ترین جذابیت صندوق‌های اهرمی، پتانسیل بالاتر برای کسب بازدهی در دوره‌های صعودی بازار است. زمانی که قیمت سهام موجود در پرتفوی صندوق افزایش پیدا می‌کند، اثر اهرم می‌تواند باعث شود بازدهی واحدهای ممتاز با شدت بیشتری رشد کند.

برای مثال، فرض کنید یک صندوق سهامی معمولی در یک دوره مشخص ۲۰ درصد رشد کند. در یک صندوق اهرمی، بسته به ساختار صندوق و شرایط بازار، دارنده واحد ممتاز ممکن است بازدهی بالاتری تجربه کند. البته این مثال صرفاً برای توضیح مفهوم اهرم است و نباید آن را به‌عنوان نرخ بازدهی قطعی صندوق‌ها در نظر گرفت.

همین ویژگی باعث شده صندوق اهرمی برای سرمایه‌گذارانی که نسبت به آینده بازار سهام دیدگاه مثبتی دارند، جذاب باشد. با این حال، نکته بسیار مهم این است که اهرم فقط سود را بزرگ نمی‌کند؛ زیان را نیز تشدید می‌کند. بنابراین انتظار بازدهی بالاتر بدون پذیرش ریسک بیشتر، تصور درستی از ماهیت این ابزار نیست.

مدیریت حرفه‌ای سبد سرمایه‌گذاری

یکی دیگر از دلایل استقبال از صندوق‌های اهرمی، سپردن مدیریت دارایی به تیم حرفه‌ای صندوق است. سرمایه‌گذاری مستقیم در بورس به دانش تحلیل بنیادی، تکنیکال، مدیریت سرمایه، شناخت صنایع و بررسی شرایط اقتصادی نیاز دارد. در مقابل، سرمایه‌گذار صندوق اهرمی به‌صورت غیرمستقیم در یک سبد مدیریت‌شده مشارکت می‌کند.

مدیر صندوق با توجه به شرایط بازار می‌تواند ترکیب دارایی‌ها را در چارچوب مقررات و امیدنامه تغییر دهد. بنابراین فردی که زمان یا دانش کافی برای تحلیل تک‌تک شرکت‌ها ندارد، می‌تواند از مزیت مدیریت تخصصی بهره‌مند شود.

امکان استفاده از فرصت‌های بازار سرمایه

صندوق اهرمی به سرمایه‌گذار اجازه می‌دهد بدون آنکه شخصاً درگیر انتخاب و خرید و فروش تعداد زیادی سهم شود، در روند کلی بازار سهام مشارکت کند. این ویژگی در دوره‌هایی که فرصت‌های مناسبی در بازار ایجاد می‌شود، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

از سوی دیگر، سرمایه‌گذار می‌تواند به جای تمرکز سرمایه روی یک یا چند سهم، از طریق صندوق در مجموعه‌ای از دارایی‌ها مشارکت داشته باشد. این موضوع می‌تواند ریسک ناشی از انتخاب اشتباه یک سهم را کاهش دهد؛ هرچند ریسک کلی بازار سهام همچنان وجود دارد.

صندوق اهرمی برای چه سرمایه‌گذارانی مناسب است؟

صندوق اهرمی را نمی‌توان یک گزینه مناسب برای همه سرمایه‌گذاران دانست. این ابزار بیشتر برای افرادی مناسب است که ریسک‌پذیری بالایی دارند، افق سرمایه‌گذاری مشخصی دارند و با نوسانات بازار سهام کنار می‌آیند.

سرمایه‌گذاری در واحد ممتاز برای فردی که ممکن است با چند روز افت بازار دچار تصمیم‌های هیجانی شود، انتخاب مناسبی نیست. دارنده واحد ممتاز باید آمادگی کاهش قابل توجه ارزش سرمایه خود در دوره‌های نزولی را داشته باشد. در مقابل، سرمایه‌گذاری که شناخت مناسبی از بازار دارد و معتقد است در یک دوره زمانی مشخص، ظرفیت رشد بازار سهام بالاست، می‌تواند صندوق اهرمی را به‌عنوان بخشی از سبد خود بررسی کند.

هنگام انتخاب صندوق اهرمی به چه نکاتی توجه کنیم؟

انتخاب صندوق صرفاً بر اساس اینکه «در گذشته سود بیشتری داده است» روش مناسبی نیست. سرمایه‌گذار باید مجموعه‌ای از عوامل را بررسی کند.

نخست، عملکرد مدیر و سابقه صندوق اهمیت دارد. بررسی عملکرد صندوق در دوره‌های صعودی و نزولی می‌تواند تصویر بهتری از کیفیت مدیریت آن ارائه دهد.

دوم، امیدنامه و اساسنامه صندوق باید با دقت مطالعه شود. در این اسناد اطلاعات مهمی درباره ساختار صندوق، ترکیب دارایی‌ها، نحوه فعالیت، هزینه‌ها، شرایط واحدهای عادی و ممتاز و ریسک‌های سرمایه‌گذاری وجود دارد.

سوم، فاصله قیمت بازار از NAV را باید در نظر گرفت. در صندوق‌های قابل معامله، قیمت واحدها در بورس می‌تواند با ارزش خالص دارایی‌های صندوق متفاوت باشد. خرید واحد ممتاز با قیمت بسیار بالاتر از NAV می‌تواند ریسک سرمایه‌گذاری را افزایش دهد.

چهارم، نقدشوندگی و حجم معاملات مهم است. سرمایه‌گذار باید مطمئن شود که در زمان نیاز می‌تواند واحدهای خود را با شرایط قابل قبول معامله کند. در نهایت، مقایسه بازدهی صندوق با شاخص‌های بازار و صندوق‌های مشابه نیز می‌تواند برای ارزیابی عملکرد مفید باشد.

خرید صندوق اهرمی

واحد‌های ممتاز صندوق‌های اهرمی در بورس قابل معامله هستند. از این رو برای سرمایه‌گذاری در صندوق‌های اهرمی باید همانند سرمایه‌گذاری در صندوق سهامی قابل معامله در بورس عمل کرد. به همین دلیل ابتدا باید در سامانه سجام ثبت نام کرد و مراحل احراز هویت را انجام داد. سپس باید در یک کارگزاری ثبت نام کرد و کد بورسی بگیریم. در نهایت سرمایه‌گذاران می‌توانند از طریق کارگزاری خود با جست و جوی نماد هز یک از صندوق های اهرمی بازار در این صندوق ها سرمایه‌گذاری کنند.

مهم‌ترین ریسک‌های صندوق‌های اهرمی چیست؟

مهم‌ترین ریسک، ریسک تشدید زیان در بازار نزولی است. اگر ارزش سهام موجود در پرتفوی کاهش پیدا کند، اثر اهرم می‌تواند افت ارزش واحدهای ممتاز را شدیدتر کند. بنابراین صندوق اهرمی برخلاف یک ابزار درآمد ثابت، محل مناسبی برای سرمایه‌ای که به آن در کوتاه‌مدت نیاز دارید نیست.

ریسک دوم، نوسان قیمت واحدها در بازار است. قیمت معامله‌شده ممکن است با NAV تفاوت داشته باشد و در شرایط هیجانی، فاصله میان قیمت و ارزش خالص دارایی‌ها افزایش پیدا کند.

ریسک دیگر، ریسک نقدشوندگی است. اگر در یک دوره پرتنش بازار، تعداد زیادی از سرمایه‌گذاران قصد فروش داشته باشند، انجام معامله در قیمت مطلوب ممکن است دشوار باشد.

همچنین باید به ریسک تصمیم‌گیری هیجانی توجه کرد. ماهیت اهرمی باعث می‌شود نوسانات برای سرمایه‌گذار محسوس‌تر باشد. فردی که بدون استراتژی وارد چنین صندوقی می‌شود، ممکن است در زمان افت بازار با ترس دارایی خود را بفروشد و زیان خود را افزایش دهد.