نوشته‌های افق

روزنامه نگاری تحقیقی: اهداف و کارکردها

34639_orig

افق اقتصاد

دکتر موسی غنی نژاد در سرمقاله روز یکشنبه روزنامه دنیای اقتصاد خواستار تصویب لایحه و طرح در مجلس برای به رسمیت شناختن روزنامه نگاری تحقیقی شد. وی با عنوان “معمای نظام اقتصادی ایران” دو راه حل عنوان کرده است که اولی را بررسی چگونگی شکل گیری اقتصاد تیول داری و دومی را بدون توضیح اضافه ای به رسمیت شناخته شدن روزنامه نگاری تحقیقی از طریق تصویب قانون توصیف می کند. متاسفانه مشخص نیست چرا آقای دکتر غنی نژاد که طرفدار پیگیر کاهش نقش دولت در اقتصاد است، در مورد حرفه روزنامه نگاری به این نتیجه رسیده است که حکومت باید حتی در جزئیاتی مانند روش اجرای نوعی از فعالیت روزنامه نگاری مداخله کند؟

روزنامه نگاری تحقیقی نیاز به قانون خاص و به رسمیت شناخته شدن ندارد و میزان آزادی و امکان و حد و مرز در آن را سایر قوانین مانند حقوق شخصی افراد، قانون مطبوعات و مانند آن تعیین می کند. افق اقتصاد ضمن توجه دادن همکاران به مطالب زیادی که در این زمینه منتشر کرده است “رسانه کاران در مقابل spin doctor چه می کنند؟(۱۹/۲/۹۴) – زنده نگه داشتن سنت پرسشگری وظیفه روزنامه نگاران است؟(۱۷/۹/۹۴) – روزنامه نگار علل نارسایی اقتصادی را چگونه جستجو کند؟(۲۵/۹/۹۴) و نقش روزنامه نگاران در افشای اسناد پاناما چه بود؟(۱۱/۲/۹۵)” نظر همکاران را به تازه ترین مطلب در این زمینه جلب می کند.

 

احسان اشرفی،

فساد اقتصادی به مثابه عامل بزرگ نابود کننده منافع اجتماع، از مهمترین موضوعات در روزنامه نگاری اقتصادی و نقطه پیوند آن با سیاست به شکل عام محسوب میشود .غالب  فسادهای بزرگ اقتصادی پس از پیدا شدن سرنخ آنها توسط افراد منتفع تکذیب شده و برای کتمان آنها تلاش میشود. در این موارد، در صورتی که مبارزه گروه های رقیب بر سر منافع متوقف شده وانتشار اطلاعات تکمیلی صورت نگیرد، روزنامه نگاران معمولا به تلاش فردی خود متکی شده وبه دنبال شفاف سازی بیشتر موضوع میروند. در این مرحله روزنامه نگار به جای اتکا به منابع بیرونی به ابتکار وتوانایی های خود متکی است و به مرحله “روزنامه نگاری تحقیقی” وارد شده است. روندی غالبا طولانی و پرهزینه که کمتر رسانه ای  حوصله ورود به آن را دارد. روزنامه نگار یا تیمی از روزنامه نگاران تنها، که در پی برآوردن سفارش اجتماعی است، بدون آنکه کسی به او سفارش داده باشد. از همین رو محققان بسیاری  روزنامه نگاری تحقیقی را فعا لیت هدفمند اجتماعی توصیف کرده اند.

“کنسرسیوم بین المللی روزنامه نگاران تحقیقی” شبکه ای جهانی از بیش از ۱۹۰ روزنامه نگار برجسته در بیش از ۶۵ کشور جهان است که برای افشای فسادهای مالی و سیاسی گسترده و فرامرزی با یکدیگر همکاری می کنند. این کنسرسیوم در سال ۱۹۹۷ توسط “چاک لوئیس” روزنامه نگار آمریکایی و به عنوان بخشی از پروژه “مرکز شفافیت عمومی” راه اندازی شد تا تکمیل کننده فعالیت های این مرکز برای پیگیری جرایم و فسادهای فرامرزی و پاسخگویی رهبران در مواردی باشد که به درون مرزهای یک کشور بخصوص محدود نمی شوند. خبرنگاران و سردبیران این کنسرسیوم همچنین با استفاده از امکانات مرکز شفافیت عمومی مانند خبرگان کامپیوتری و آماری و حقوقدانان، منابع، ابزارها و تکنیک های لازم برای ارائه اطلاعات درست توسط خبرنگاران در سراسر جهان را در اختیار آنها قرار می دهند.

کنسرسیوم بین المللی روزنامه نگاران تحقیقی فرامرزی شدن بسیاری از معضلات جوامع امروزی مانند شبکه های خلافکار بین المللی، صنایع آلوده کننده محیط  زیست و صاحبان قدرت را از دلایل اصلی ایجاد این سازمان توصیف کرده است. به گفته مسوولان این کنسرسیوم استفاده صاحبان قدرت از متخصصان پیچاندن که باعث کم توجهی افکار عمومی به اخبار مهم در بین هزاران خبر حاشیه ای میشود در کنار عدم دسترسی رسانه های خبری مستقل به منابع مالی و انسانی توسط رسانه های خبری باعث شده رسانه های خبری امروزه به هیچ عنوان نتوانند حریفی قدرتمند در برابر آسیب زنندگان به منافع عمومی باشند. همچنین بسیاری از رسانه های خبری مستقل امروزه به دلیل کمبود منابع مالی مجبور به تعطیلی دفاتر خارجی خود و کاهش بودجه های سفر خبرنگاران شده اند که این نیز پیگیری روش های خبرنگاری تحقیقی را به شدت تحت تاثیر قرار داده است. ما در زمانی چشم ها و گوش های خود را به روی خبرنگاری تحقیقی در سراسر جهان بسته ایم که بیش از هر زمان دیگری به آن احتیاج داریم و این درحالی است که صاحبان قدرت و باندهای مافیایی در سراسر جهان با استفاده از منابع مالی لایتناهی و قدرت رسانه هایی مانند رسانه های “روپرت مرداک” میلیاردر و غول رسانه ای جهان تلاش خود برای جهت دهی به افکار عمومی و به فراموشی سپردن اخبار فسادهای بزرگ در بین اخبار حاشیه ای را چندین برابر کرده اند. رسانه های مستقل و خبرنگاری تحقیقی در زمانی که بیشترین نیاز به آنها احساس می شود در ضعیف ترین وضعیت خود قرار گرفته اند.

کنسرسیوم بین المللی روزنامه نگاران تحقیقی با توجه به این شرایط و برای ترویج و گسترش روزنامه نگاری تحقیقی تشکیل شده تا بتواند نیرویی برای مقابله با جرایم سازمان یافته بین المللی باشد. این کنسرسیوم در کارنامه خود افشاگری های بسیاری دارد که مهمترین آنها افشای پرونده موسوم به اسناد پاناما است که نشان دهنده استفاده بسیاری از ثروتمندان، افراد و مشهور و سیاستمداران کشورهای بزرگ از بهشت های مالیاتی در پاناما برای فرار از پرداخت مالیات با ثبت شرکت های صوری بود.

این کنسرسیوم همچنین پیش از این پرونده هایی نظیر قاچاق سیگار توسط شرکت های آمریکایی بزرگ دخانیات از جمله شرکت های “فیلیپ موریس” و “بریتیش آمریکن توباکو کمپانی” را نیز افشا کرده بود که نشان می داد شرکت های بزرگ دخانیات برای قاچاق محصولات خود با کارتل های مواد مخدر کلمبیا و باندهای تبهکار مافیایی از نزدیک همکاری می کنند. این گزارش که توسط تیمی از روزنامه نگاران تحقیقی در شش کشور جهان تهیه شده بود در بسیاری کشورها از جمله استرالیا، برزیل، انگلیس، آمریکا و دانمارک بازتاب گسترده ای داشته و منجر به تصویب قوانین جدیدی برای مقابله با قاچاق دخانیات در جهان شد.

افشای فساد ناشی از گسترش شرکت های نظامی خصوصی در آمریکا از دیگر پروژه های کنسرسیوم روزنامه نگاران تحقیقی بود. این تحقیقات که نتیجه آن در سال ۲۰۰۲ منتشر شد نشان می داد شرکت های نظامی که درگذشته مزدورمسلح خوانده میشدند و عموما در آمریکا تشکیل شده و توسط دولت آن کشور برای دخالت در مناطق جنگی مانند عراق و افغانستان مورد استفاده قرار می گیرند عموما ابزاری در دست سیاستمداران و شرکت های چند ملیتی هستند که منافع پنهانی را دنبال می کنند. بر اساس این گزارش این شرکت ها که عموما در آمریکا، اروپا، آفریقا و خاورمیانه فعالیت می کنند بدون هیچ توجهی به زندگی افراد و منافع جهانی برای ادامه یافتن درگیری ها و کسب حداکثر سود برای صاحبان خود فعالیت می کنند.

افشای اعطای قراردادهای غیرقانونی و بدون مناقصه به شرکت های آمریکایی و انگلیسی در عراق، مستثنی کردن این شرکت ها از پیگیری قضایی و تلاش های لابی گران شرکت های نفتی برای کم اهمیت جلوه دادن مساله تغییرات جوی از دیگر پرونده های منتشر شده توسط کنسرسیوم روزنامه نگاران تحقیقی بوده است.

چاک لوئیس بنیانگذار کنسرسیوم روزنامه نگاران تحقیقی که پیش از تاسیس آن از خبرنگاران مطرح بسیاری از شبکه های آمریکایی از جمله ای.بی.سی و سی.بی.اس بود دلیل خروج از شبکه های مطرح و تاسیس این کنسرسیوم را نارضایتی از عملکرد شبکه های مطرح عنوان کرده است که با خدمت به صاحبان قدرت و ثروت در آمریکا خبرنگاری تحقیقی را متوقف کرده و تلاش می کنند حتی پس از انتشار اخبار خجالت آور برای سیاستمداران این اخبار را در میان هزاران خبر حاشیه ای دفن کنند. این استاد دانشگاههای پرینستون و هاروارد تجمع مالکیت اکثریت رسانه های جهانی در دستان تعدادی شرکت محدود و قدرتمند مانند شرکت “نیوز کورپوریشن” متعلق به “روپرت مرداک” غول رسانه ای جهان را دلیل اصلی خودداری این رسانه ها از گزارش دادن درباره بسیاری از مسائل مهم جهانی می داند.

لوئیس پیش از تاسیس کنسرسیوم روزنامه نگاران تحقیقی مرکز شفافیت عمومی را نیز راه اندازی کرده بود که تاکنون درباره بیش از ۳۰۰ مورد از فسادهای دولتی و بین المللی در جهان افشاگری کرده است. هدف از تاسیس این مرکز افشای فساد، بی مسوولیتی و سوء استفاده سیاستمداران و شرکت های خصوصی و مجبور کردن آنها به ایجاد شفافیت درباره عملکردشان اعلام شده است.

لوئیس مرکز شفافیت عمومی را در سال ۱۹۹۰ با دریافت وام از بانک و استفاده از تنها خانه اش به عنوان وثیقه بازپرداخت تاسیس کرد اما این مرکز تنها ۹ سال پس از آن و در سال ۱۹۹۹ موفق شد اولین گزارش تحقیقی خود را منتشر کند که این نیز خود نشانه ای از هزینه و زمان بر بودن انجام روزنامه نگاری تحقیقی است.

از جمله افشاگری های این مرکز می توان به افشای چگونگی سازماندهی ۹۳۵ بیانیه دروغ منتشر شده توسط دولت “جورج بوش” درباره خطرات رژیم صدام حسین برای آمریکا اشاره کرد که با هدف توجیه حمله این کشور به عراق به افکار عمومی ارائه شده بود.

از دیگر افشاگری های این مرکز می توان به انتشار قراردادهای تمامی شرکت های آمریکایی در عراق پس از اشغال این کشور اشاره کرد که نشان دهنده فساد فراگیر در اعطای قراردادها بود. این اسناد نشان می داد قراردادها بر اساس میزان کمک های مالی شرکت های مختلف به تبلیغات انتخاباتی جورج بوش به آنها اعطا شده و شرکت نفتی هالیبرتون نیز با فسادی گسترده بیشترین سهم را از قراردادهای عراق داشته است.

انتشار اسناد مربوط به فعالیت های غیرقانونی شرکت هالیبرتون در سال ۲۰۰۰ از اولین گزارش های این مرکز بود که نشان می دادن این شرکت در زمان ریاست “دیک چینی”  مبلغی معادل ۳٫۸ میلیارد دلار قرارداد و وام تضمینی را از دولت دریافت کرده است.

با این وجود شاید بتوان مهمترین افشاگری کنسرسیوم روزنامه نگاران تحقیقی و مرکز شفافیت عمومی را انتشار اسناد پاناما در سال جاری دانست که نقطه اوجی در روزنامه نگاری تحقیقی در جهان بود. این افشاگری که با کمک ۴۰۰ روزنامه نگار از ۱۰۰ رسانه جهانی در بیش از ۸۰ کشور انجام شد نشان دهنده شبکه گسترده ای از بانک های بزرگ و شرکت های حقوقی و مدیریت دارایی بود که اموال افراد مشهور و ثروتمند از سیاستمداران گرفته تا قاچاقچیان مواد مخدر و مدیران فیفا را مخفیانه مدیریت و پولشویی می کردند. گزارش کامل افق اقتصاد درباره این افشاگری را می توانید اینجا بخوانید.

مروری گذرا بر فسادهای افشا شده طی چند دهه اخیر نشان می دهد فسادهای مالی و سیاسی عموما به شدت به یکدیگر وابسته هستند بطوری که دلیل اصلی بسیاری از پرونده های بزرگ فساد عموما منافع اقتصادی است اما انجام این سوء استفاده ها نیازمند به فساد کشیدن سیاستمداران است که نهایتا به گسترش فساد در صحنه سیاسی کشورها نیز میانجامد.

شاید به همین دلیل است که افشای این فسادها از پرونده دخالت سازمان سیا در قاچاق مواد مخدر واستفاده از منافع ان برای کمک به مخالفان موسوم به کنترا در نیکاراگوئه گرفته تا فساد مسوولان فیفا، پرونده دروغین تسلیحات کشتار جمعی عراق، پرونده شرکت تامین مزدور “بلک واتر”، استراق سمع گسترده همه افراد و رهبران جهان توسط دولت آمریکا و استراق سمع تلفن ها و ارتباطات سیاستمداران توسط رسانه های “روپرت مرداک” همواره به شدت دشوار و پر هزینه بوده است.

هزینه این افشاگری ها در بسیاری موارد مانند افشای دخالت سازمان سیا در قاچاق مواد مخدر در پرونده کنتراها توسط “گری وب” روزنامه نگار آمریکایی و افشای شهادت های دروغ جورج بوش رییس جمهوری اسبق آمریکا و تونی بلر نخست وزیر وقت انگلیس درباره تسلیحات کشتار جمعی عراق توسط دکتر “دیوید کلی” بازرس ویژه تسلیحاتی سازمان ملل حتی به مرگ آنها انجامیده است.

چنین فسادهای عمده مالی – سیاسی عموما از بزرگترین تهدیدها برای اقتصاد کشورها هستند و به همین دلیل رویکرد به روزنامه نگاری تحقیقی در مسائل اقتصادی نیز برای فعالان حرفه روزنامه نگاری بسیار پر اهمیت است.

ما بر همین اساس و در راستای رسالت افق اقتصاد در بهبود روزنامه نگاری اقتصادی تلاش خواهیم کرد طی هفته های آینده گزارش های مفصل تری از هریک از این پرونده ها و شیوه عملکرد روزنامه نگاران در افشای آنها را برای فعالان و علاقه مندان عرضه کنیم.