دانش‌کده

شاید مخاطب معنی دقیق واژگان را نداند

troublesome words in BJ

افق اقتصاد : علی محسنی

اخبار اقتصادی به ظاهر ادبیاتی غیرقابل فهم ندارند. خبرنگار اقتصادی آمارهای رسمی را منتقل می کند و تنها اگر با واژه ای نامانوس روبه‌رو شود، سعی در توضیح آن در متن یا حاشیه خبر یا گزارش می کند. اما آیا مخاطب همین ادبیات را به درستی درک می کند؟

نمونه هایی وجود دارد که به این سوال، پاسخی مثبت ندهیم:

  • متداول ترین مثال، واژه «تورم» است. در اخبار اقتصادی بدون آن که توضیح دهیم و تصور کنیم شاید خواننده متوجه معنای دقیق نیست، نرخ تورم را نقل می کنیم.

اما شاید هر شهروندی که دانش اقتصادی اندکی داشته باشد متوجه شده این واژه برای بسیاری از مردم به درستی مفهوم نیست. روند تورم در دو و نیم سال اخیر نزولی بوده اما بخش قابل توجهی از جامعه بر این باور است این روند قابل مشاهده نیست و در درستی اخبار تردید جدی وجود دارد. گاهی در یک مکان عمومی با چنین ابهام‌هایی روبه‌رو می شویم: «فلان کالا را شب گذشته با این مقدار افزایش قیمت خریداری کرده ام اما به ما می گویند تورم کاهش یافته است!» یا «می گویند تورم پایین آمده ولی چرا ارزانی دیده نمی شود؟»

در این جا مشخص است که دو برداشت متداول غلط از مفهوم تورم وجود دارد: «تورم یعنی کاهش قیمت تمامی کالاها» و «تورم معادل ارزانی»! هر دو برداشت اشتباه است: در پاسخ به برداشت اول باید گفت که تورم یک نرخ متوسط است که سبدی از کالاها را در نظر می گیرد. در این صورت مجموع افزایش و کاهش قیمت کالاها در نظر گرفته می شود و عدد میانگین – البته «میانگین وزنی» ــ به عنوان نرخ تورم در نظر گرفته می شود. بدیهی است که در یک تورم ۱۰ درصدی قیمت یک کالا  حتی ۱۰۰ درصد رشد کند یا ۱۰ درصد با افت قیمت روبه‌رو شود اما میانگین مهم است. بنابراین تورم ۱۰ درصدی به معنای رشد ۱۰ درصدی قیمت همه کالاها نیست.

برداشت دوم اما تصور می کند کاهش تورم به معنای ارزانی است. تورم اما شیب رشد قیمت است و تا زمانی که عددی مثبت دارد – حتی مثبت ۰.۱ درصد! – به معنای رشد قیمت در مجموع کالاها است. مثال ساده این است که قیمت کالاها به طور متوسط در تورم ۴۰ درصدی از ۱۰۰۰ تا ۱۴۰۰ تومان رشد می کند اما در تورم ۱۰ درصدی از ۱۰۰۰ به ۱۱۰۰ تومان می رسند. بنابراین گرانی کمتری رخ داده است پس تورم برابر گرانی کمتر است البته تا زمان مثبت بودن عدد تورم …

توضیح نگارنده البته برای خبرنگاران اقتصادی بسیار بدیهی است اما قابل انکار نیست بخشی از جامعه این مسائل را نمی داند و با مشاهدات شخصی اش تصور می کند مراجع رسمی یا رسانه ها دروغ می گویند. پس شاید بد نباشد رسانه‌ها دانش ساده اقتصادی مردم را ارتقاء دهند.

  • این روزها رفت و آمد هیئت های تجاری خارجی افزایش چشمگیری یافته و از «سرمایه گذاری خارجی»، «فاینانس»، «تفاهم نامه» و «قرارداد» اخبار فراوانی دیده می شود. ممکن است مخاطبان اخبار اقتصادی و حتی شاید برخی خبرنگاران نیز در معانی دقیق این واژگان دچار مشکل باشند.

گاه مشاهده می شود که مفاهیم فاینانس و سرمایه گذاری خارجی – منظور سرمایه گذاری مستقیم خارجی است –  اشتباه گرفته می شود. فاینانس از روش‌های تامین مالی به شکل استقراض است. در این روش امکاناتی از جمله امکان مالی برای انجام یک طرح یا پروژه از سوی کشوری در اختیار کشور دیگر قرار می گیرد و پس از اجرای طرح، مبلغ استقراض و بهره آن به کشورسرمایه گذار به صورت قسطی پرداخت می شود. در سرمایه گذاری مستقیم اما سرمایه به گونه ای وارد یک شرکت یا یک طرح می شود که سرمایه گذار در سود و زیان آن شریک می شود. در فاینانس اما شراکتی در سود و زیان در کار نیست. به همین علت در سرمایه گذاری مستقیم، سرمایه گذار بررسی‌هایی بسیار بیشتر از روش فاینانس انجام می دهد و بسیاری از مسائل حتی غیراقتصادی و کلان را نیز در نظر می گیرد.

بنابراین باید دقت شود که هیئت های تجاری و اقتصادی خارجی به دنبال سرمایه گذاری مستقیم هستند یا فاینانس. به طور معمول در شرایط کنونی ارقام فاینانس چندین برابر سرمایه گذاری خارجی است. خبرنگار اقتصادی باید دقت کند که خبر فاینانس یک پروژه را با تیتر «سرمایه گذاری کشور … در طرح …» تنظیم نکند!

اما تفاهم نامه‌ها و قراردادها نیز با یکدیگر تفاوت دارند و اگر از این کلمات به دقت استفاده نشود اشتباه بزرگی در ذهن مخاطبان ایجاد می شود. تفاهم نامه در حقیقت یک موافقت ابتدایی برای انجام یک کار است: کاری مطالعاتی یا سرمایه گذاری یا اجرایی. تفاهم نامه متن کوتاهی دارد و طرفین با امضای آن به دنبال بررسی دقیق روند اجرایی، هزینه های مالی و تمامی مسائل مرتبط با یک طرح یا پروژه هستند. به این ترتیب پس از مدتی، مطالعه دقیق انجام می شود و شرایط می تواند برای عقد یک قرارداد آماده شود. قراردادها اما متنی طولانی دارند چون جزئیات را به دقت ذکر کرده اند. پس از یک قرارداد، کار وارد روند اجرایی می شود.

دقت شود اگر به تفاهم نامه ای، قرارداد گفته شود، مخاطب تصور می کند باید منتظر آغاز اجرای کار باشد که تصوری غلط است. هم اکنون و در آغاز روند رفت و آمد هیئت‌های خارجی پس از اجرایی شدن برجام شاهد امضای تفاهم نامه‌های فراوانی هستیم اما در مقابل، قراردادهای اندکی منعقد شده است.